Umysł geniusza (Max Black, czyli 62 sposoby wsparcia głowy ręką )

Max Black jest filozofem, dla którego świat to miejsce uporządkowane według praw logiki i fizyki. Widownia, która spotyka się z Maxem podczas spektaklu Goebbelsa, to ludzie teatru, dla nich niejednoznaczności i nieostrości w sztuce i życiu są codziennością. Widzowie nie do końca pojmują, jak można żyć i patrzeć na świat tak jak bohater– kto pomyślałaby o stawianiu na poważnie pytania o to, ile istnieje sposobów na wsparcie głowy ręką?. On natomiast chyba nie wyobraża sobie naszego świata, w którym akceptujemy tyle niuansów i niepewności, nie wie, dlaczego za każdym razem, kiedy opieramy się na dłoni nie pytamy sami siebie, jak inaczej można by to zrobić.

Spektakl Max Black, czyli 62 sposoby wsparcia głowy ręką nie jest portretem tytułowego bohatera – na wygłaszany przez aktora tekst składają się także fragmenty dzieł innych myślicieli: Georga Christophera Lichtenberga, Paula Valéry’ego i Ludwiga Wittgensteina. Przedstawienie podejmuje próbę przełożenia na język teatralny sposobu myślenia kogoś będącego filozofem z prawdziwego zdarzenia,czyli badaczem rzeczywistości. Spektakl stanowi pewnego rodzaju eksploatację stanu umysłu nastawionego na wnioskowanie i działania uwarunkowanego logiczną analizą kolejnych problemów. Tekst opiera się między innymi na eseju Maxa Blacka O nieostrości. Filozof bada w nim rzeczy niepewne, nieoczywiste, próbuje znaleźć równanie i logiczne wytłumaczenie dla spraw z pozoru niewytłumaczalnych Logika rozmyta, o której mowa w eseju, zakłada, że nie wszystkiemu można przypisać logiczne wartości prawdy czy fałszu. Pisma to wspaniałe, zachowujące spójność dociekania do prawdy, które jednocześnie wydają się wyprowadzone z myśli na granicy absurdu. Sztandarowym przykładem (przytoczonym również w tekście spektaklu) na rozważanie problemu poprzez logikę rozmytą jest figura„wysokiego człowieka”. Odnosi się ona do rozważania użycia określenia „wysoki”. Max rozważa ten problem w sposób bardzo ukonkretyzowany: „O osobie o wzroście 180 cm możemy powiedzieć, że jest wysoka. O człowieku o wzroście 179,9 cm możemy również powiedzieć,że jest wysoki. W ten sposób również o osobie o wzroście 179,8 cm możemy powiedzieć, że jest wysoka. Wnioskując logicznie dojdziemy do momentu, w którym powiemy, że osoba o wzroście 100 cm jest wysoka” racjonalne, dokładne rozgraniczenie pomiędzy osobą wysoką a niską jest naukowo niemożliwe – zwłaszcza obniżając sukcesywnie przykładowy wzrost człowieka zawsze o jeden milimetr. Umysł Maxa Blacka pracuje nad takimi właśnie nieostrymi granicami, prześladują go rzeczy, do których przyporządkowanie jednej konkretnej wartości (prawdy lub fałszu – wysokiego lub niskiego) jest nieosiągalne.

Ze sceny padają pytania, które zwykle uznalibyśmy za absurdalne lub nie do rozstrzygnięcia, jak choćby tytułowe: „Na ile sposobów można podeprzeć głowę ręką?”, Bohater nie pozostawia ich jednak jako wiszących w eterze wyznaczników niedoskonałości ludzkiego myślenia, ale naprawdę szuka na nie odpowiedzi. I to właśnie wyróżnia postać przywołaną przez Goebbelsa na scenę wśród wielowiekowej tradycji bohaterów teatralnych. Można powiedzieć, że jesteśmy już przyzwyczajeni, nauczeni przez nieśmiertelnego, rozdartego wewnętrznie Duńczyka, że na pytania padające ze sceny odpowiedzi nie ma. Gdyby natomiast Maxowi Blackowi przyszło do głowy zagadnienie czy ma być czy też nie być, stworzyłby on długie równanie z p jako wartością bycia i q jako wartością nie bycia i doprowadził je do logicznej konkluzji. Max zachowuje się jakby pytania bez odpowiedzi nie istniały, jakby zagadnienia które mogą człowiekowi przyjść do głowy miały zawsze rozwiązanie, do którego dojść można przez proste rozumowanie. Przez to podejście, ale także zupełnie nowe sceniczne potraktowanie absurdalnych „pytań bez odpowiedzi” postać stworzona na scenie przez Aleksandra Pantielejewa tak bardzo fascynuje.

Spektakl pozwala nam spojrzeć na cząstkę filozoficznego umysłu nie tylko przez teksty, które bohater wypowiada.. Oprawa sceniczna sprawia, że wchodzimy do przedziwnego laboratorium.. Świat przedstawiony jest zdeterminowany przez ciągły rytm, ten natomiast pochodzi z otaczających bohatera przedmiotów. Dźwięk, jaki wydają dziwaczne maszyny i automaty Maxa Blacka jest przetwarzany i amplifikowany. Kolejne warstwy brzmieniowe nakładają się na siebie, tworząc bardzo rytmiczną i precyzyjną kompozycję dźwiękową. W ten sposób z chaosu stuków i z pozornie swobodnych poruszeń przedmiotów powstaje – w materii dźwiękowej – twór zharmonizowany. Podobnie jak z chaosu idei i nieostrych znaczeń powstają logiczne wnioski i odpowiedzi Maxa Blacka. Przedmioty, które widzimy na scenie nie są jednak przypadkową graciarnią szalonego naukowca – możemy założyć, że to wynalazki służące poznaniu. Bohater prowadzi eksperymenty myślowe, jednocześnie fizycznie eksperymentując na przedmiotach i instalacjach, w sposób czasami aż zbyt charakterystyczny dla zwariowanego wynalazcy: doprowadza do wybuchów i elektrycznych spięć. Tak jak nie wie, do czego doprowadzą go wnioski z poszukiwań myślowych, tak chyba nie do końca przewiduje, jak zakończą się eksperymenty – liczy jednak na wybuch, na jakiś efekt – tak myślowy, jak i fizyczny.

Goebbels tworzy dzieło kompletne – od warstwy znaczeniowej wybranych tekstów filozoficznych, przez zaskakującą scenografię , aż do muzyki i wspaniałej przestrzeni dźwiękowej spektaklu, która niczym głośny zegar odmierza przepływ myśli, a pozorny chaos przekształca w harmonię. Prezentuje umysł geniusza, rozmyślający nad rzeczami nielogicznymi, nieostrymi. Aleksander Pantielejew wspaniale wciela się w owego geniusza. Z jednej strony wydaje się ,że jest w pewien sposób udręczony przez ciągłe zadawanie sobie kolejnych pytań i szukanie odpowiedzi. Z drugiej – widzimy, że inaczej nie mógłby funkcjonować. Aktor staje się na scenie człowiekiem, dla którego szukanie odpowiedzi jest jak oddychanie, i którego myśli wyznacza konkretny rytm otaczających go dźwięków. Polem dla eksperymentów filozofa jest własne myślenie i dedukcja, które w dziele teatralnym są przywołane na scenę jako zagracona chaotyczne przestrzeń, w której bohater próbuje odnaleźć harmonię i porządek.

Zuza Zajt, Teatralia Wrocław

Internetowy Magazyn „Teatralia”, numer  185/2016

Olimpiada Teatralna Wrocław 2016

Elektroteatr im. Konstantina Stanisławskiego

Max Black, czyli 62 sposoby wsparcia głowy ręką

muzyka i reżyseria: Heiner Goebbels

tekst na podstawie zapisków Maxa Blacka, Georga Christopha Lichtenberga, Paula Valéry’ego, Ludwiga Wittgensteina

występuje: Aleksander Pantielejew

dźwięk: Willi Bopp, Aleksander Michlin

kostiumy: Jasmin Andreae, Anastasija Niefiedowa

światło i scenografia: Klaus Gruenberg

sampling na żywo: Władimir Gorlinski

premiera: 7 października 2015

Zuza Zajt - zwykle trafia w różne miejsca przypadkiem. Parę lat temu przypadkiem trafiła na

krakowską teatrologię.