Retro-opowieść o współczesnej cywilizacji (Wojna światów)

Retro-opowieść o współczesnej cywilizacji (Wojna światów)

Kiedy w 1938 roku Orson Welles przygotował radiową adaptację wydanej pod koniec XIX-ego wieku Wojny światów Herberta George’a Wellsa, amerykańskich obywateli opanowała panika. Uwierzyli oni bowiem, że nadawana przez CBS audycja relacjonuje prawdziwą inwazję kosmitów. Między innymi z tego względu słuchowisko Wellsa stało się jedną z pierwszych produkcji poddanych przez Fundację Rockefeller w ramach Projektu Radio badaniom związanym z wpływem mass mediów na społeczeństwo.

W jaki jednak sposób przygotować sceniczną wersję Wojny światów tak, aby była ona wciąż aktualna dla współczesnych mieszkańców globu? Jak zaskoczyć widza przyzwyczajonego do tego, że kultura popularna niemal każdego dnia serwuje filmy i produkcje telewizyjne, w których ludzkość spotyka się z mniej lub bardziej przyjazną „obcą cywilizacją”?

Weronika Szczawińska rezygnując z tego, co znane współczesnemu widzowi z środków masowego przekazu, przygotowała opowieść w stylu retro, jednocześnie przypominając odbiorcy, że fantastyka naukowa to coś więcej niż efekty specjalne. Jej inscenizacja z Teatru Zagłębia w Sosnowcu przywołuje wiktoriański salon, w którym bohaterowie popijając herbatkę, debatują nad doniesieniami na temat życia na innych planetach. W przypadku tej realizacji nie mamy wątpliwości, że jesteśmy w teatrze. Zdradza to zarówno sama scenografia, która pozwala zajrzeć widzowi „w kulisy”, jak również przerysowana mimika i gestykulacja aktorów. W tak przygotowanym entourage’u Weronika Szczawińska, współpracująca przy adaptacji tekstu z Pawłem Wawerem jr., chce opowiedzieć o kondycji ludzkości, a właściwie cywilizacji białego człowieka (i to ze starego kontynentu). Twórcy starają się zadać pytanie o to, czy jesteśmy gotowi na inwazję „obcych cywilizacji”. I nie chodzi tu bynajmniej o przygotowanie militarne czy logistyczne. Reżyserkę interesuje również etyczność naszych działań i tego, jak zachowamy się w obliczu inwazji nieznanych (nam) istot. Zostaniemy emisariuszami czy poddanymi (ewentualnie: pożywieniem) kosmitów? A może będziemy starali się stworzyć podziemne państwo o para-faszystowskich sznytach, w którym najważniejsze staną się posłuszeństwo oraz fizycznie i biologicznie zdolności do ocalenia gatunku ludzkiego?

Wraz z narastaniem atmosfery zagrożenia i „doświadczenia” przez bohaterów spektaklu inwazji Marsjan, zmienia się sposób artykułowania przez aktorów kwestii. Poprzez powtórzenia fraz, rytmiczne wypowiadanie tych samych słów oraz wykorzystanie zarówno różnorodnych możliwości modulacji głosów aktorów, jak i muzyczności przedmiotów codziennego użytku ( kieliszki z wodą), Szczawińska kreuje świat nawiązujący do radiowej opowieści. W trakcie niewinnych konwersacji pojawia się obraz człowieka, który był w stanie doprowadzić do zagłady zarówno innych gatunków, jak i całych kultur. Przekonanie o własnej wyższości okazuje się zgubne. W opowieści Szczawińskiej tylko przypadek sprawi, że ludzkość ocaleje. Marsjan pokonują stojące znacznie niżej w ewolucji od człowieka bakterie, których organizmy obcych nie są w stanie zwalczyć. Cywilizacyjna wyższość człowieka zostaje postawiona pod znakiem zapytania.

Herbert George Wells stworzył wizję apokaliptycznej zagłady ludzkości, która pozostaje w opozycji do literatury prezentującej potencjał rozwoju nauki i technologii – w przypadku Wojny światów technologiczne wynalazki niosą zniszczenie, a wiele z nich budzi skojarzenia z militarnymi rozwiązaniami z XX i XXI wieku (jak opisany przez Wells’a „snop gorąca”, który przypomina laser). Weronika Szczawińska wraz z Piotrem Wawerem jr. wykorzystują ten pesymizm, ale ujmują go w bardziej absurdalnej i ironicznej formie. I chociaż z niektórych scen i rozwiązań inscenizacyjnych twórcy mogli zrezygnować, cały spektakl można uznać za dziwną konstrukcyjnie, ale ciekawą próbę inscenizacji XIX-wiecznej powieści, która pokazuje kryzys, jaki dotknął cywilizację.

Magdalena Czerny-Kehl, Teatralia Śląsk

Internetowy Magazyn Teatralny „Teatralia”, numer 2013 /2017

Teatr Zagłębia w Sosnowcu
Herbert George Wells
Wojna światów
tłumaczenie: Henryk Józefowicz / Zgodność z oryginałem sprawdził: Tomasz Mroczkowski
reżyseria i adaptacja: Weronika Szczawińska
adaptacja, dramaturgia i opracowanie muzyczne: Piotr Wawer jr.
scenografia i kostiumy: Daniel Malone
obsada: Natasza Aleksandrowitch, Michał Bałaga, Ryszarda Bielicka-Celińska, Agnieszka Bieńkowska, Kamil Bochniak, Beata Deutschman, Łukasz Stawarczyk
premiera: 4 listopada 2017

fot. B. Warzecha

Magdalena Czerny-Kehl – absolwentka kulturoznawstwa o specjalizacji teatrologicznej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. W ramach studiów podyplomowych na Uniwersytecie Ekonomicznym w Katowicach ukończyła kierunek menedżer kultury.