(Nie)widzialni (Odzyskiwanie obecności. Niepełnosprawność w teatrze i performansie)

(Nie)widzialni (Odzyskiwanie obecności. Niepełnosprawność w teatrze i performansie)

Odzyskiwanie obecności. Niepełnosprawność w teatrze i performansie, czyli ogromny zbiór tekstów z dziedziny disability studies, wydany przez Fundację Teatr 21, to jedna z najważniejszych książek o sztukach performatywnych i (choć może zabrzmieć to nazbyt patetycznie, szczególnie w kontekście propozycji tak dalece oddalonej od tego, co wzniosłe) o świecie, które ukazały się w ostatnich latach na polskim rynku wydawniczym. Mamy tutaj do czynienia z publikacją polifoniczną, w której spotykają się perspektywy teoretyczek i teoretyków oraz praktyczek i praktyków, a poszczególne rozprawy wchodzą ze sobą w dialog, prowadzący z jednej strony do destabilizacji, pozornie oczywistych, pojęć, z drugiej – do unaocznienia paradoksów i wątpliwości wpisanych w refleksję nad nienormatywnymi tożsamościami, a co za tym idzie – niewystarczalności języka wobec złożonego doświadczenia niepełnosprawności, które, jak dowodzą autorki i autorzy zebranych w tomie artykułów, niekoniecznie musi być właściwe tylko podmiotom wykluczonym, zepchniętym na margines wizualności. Narracjom badaczek i badaczy towarzyszy niepewność sądów oraz świadoma niechęć do ujęć całościowych czy totalizujących, co jest jednym z największych walorów tej, pod wieloma względami wyjątkowej, książki.

Odzyskiwanie obecności można czytać na dwa, wzajemnie dopełniające się, sposoby – jako fascynującą opowieść o performerkach i performerach z niepełnosprawnościami oraz jako teoretyczny podręcznik, porządkujący polskim czytelniczkom i czytelnikom rozsypaną i często tylko intuicyjną wiedzę z zakresu disability studies. Warto dodać, że publikacja Fundacji Teatru 21 jest może nie tyle rewolucyjna, ile przełomowa. Wypełnia znaczącą lukę w polskich badaniach teatralnych i kulturowych, która zresztą niejako materializuje się na przestrzeni książki.

Na tom składają się tłumaczenia ważnych, a w zachodniej humanistyce być może już nawet kanonicznych, niekoniecznie najnowszych (a jednak w Polsce nieznanych!) tekstów oraz artykuły polskich autorek i autorów. Trudno nie zauważyć, że ci ostatni konstruują swoje myśli przede wszystkim w oparciu o rozpoznania zagranicznych koleżanek i kolegów, a jeśli cytują polskie teksty, to najczęściej powołują się na recenzje omawianych przez siebie spektakli. Tutaj objawia się się stara prawda – praktyka zawsze wyprzedza teorię. O ile bowiem w polskim teatrze nie brakuje (często udanych) prób przywracania widzialności tym, którym długo odmawiano do niej prawa, o tyle studia nad niepełnosprawnością pozostają w naszym kraju dyscypliną nieugruntowaną, można nawet rzec nieobecną. Niemniej, prace artystów takich jak Rafał Urbacki, Michał Borczuch czy Justyna Sobczyk są chętnie analizowane przez krytyczki i krytyków teatru oraz tańca, którzy – jak się zdaje – przecierają szlaki akademiczkom i akademikom.

Z tomu Odzyskiwanie obecności wyłania się wieloaspektowa, polifoniczna definicja niepełnosprawności, którą autorki i autorzy częściej pojmują jako kulturowy konstrukt, a więc coś, w co podmioty są wtłaczane, niż jako nienegocjowalny fakt. Co jednak istotne, nie ma w tych tekstach prób wymazania ani zanegowania pojęcia niepełnosprawności, pojawiają się natomiast propozycje jego upłynnienia i wyzwolenia z binarnych – przemocowych – opozycji (większość ludzi prędzej czy później doświadczy braku).

Ewelina Godlewska-Byliniak i Justyna Lipko-Konieczna zadbały o to, by ich książka była nie tylko zbiorem biograficznych opowieści o performerach i performerkach, ale też przeglądem najbardziej nośnych teorii z nurtu disability studies, które sytuują się na przecięciu różnych dyskursów mniejszościowych, jednocześnie je dopełniając. W zebranych w Przywracaniu obecności artykułach szczególnie ujmuje fakt, że relacja między teatrem a niepełnosprawnym ciałem zostaje opowiedziana jako, by tak rzec, sprzężenie zwrotne. Z jednej strony pojawiają się tutaj wszechstronne opisy tego, jak obecność nieidealnych, kalekich ciał, które na scenie odzyskują sprawczość, redefinuje przestrzeń wizualności, tym samym wpływając na język i estetykę teatru. Z drugiej – badaczki i badacze zajmują się wpływem teatralnego medium na ciała performujących oraz strategiami odczarowywania tego, co w dominującym systemie reprezentacji funkcjonuje jako inne z piętna niewidzialności i – w niektórych przypadkach – monstrualności. Teatr jawi się tutaj zarówno jako przestrzeń oswajania, którego nie należy mylić z przemocowym ujarzmianiem, różnicy, jak i miejsce, w którym artystki i artyści reprezentujący alternatywną motorykę/cielesność mogą przezwyciężyć podwójną tyranię – niewidzialności i hiperwidzialności. Do najbardziej fascynujących rozpraw należą zaś te, w których mowa o problematycznych – w kontekście scenicznej obecności osób z niepełnosprawnościami (także psychicznymi) – relacjach między fikcyjnym a realnym oraz między polityką a tożsamością.

Publikację Przywracanie obecności chciałoby się widzieć jako swoisty akt założycielski nowej (na gruncie polskim) dyscypliny. Umieszczone w tomie artykuły stanowią wprawdzie niezastąpione kompendium wiedzy, ale jednocześnie uświadamiają, jak wiele mamy jeszcze do opisania i odkrycia.

Alicja Müller, Teatralia Kraków 

Internetowy Magazyn „Teatralia”, numer 225/2018

Odzyskiwanie obecności. Niepełnosprawność w teatrze i performansie, wybór i opracowanie: Ewelina Godlewska-Byliniak, Justyna Lipko-Konieczna, Fundacja Teatr 21, Warszawa 2017.

Alicja Müller – redaktorka naczelna „Teatraliów”, doktorantka w Katedrze Antropologii Literatury i Badań Kulturowych UJ.