Nie tylko psikusy Arlekina (Lokalność i mobilność kulturowa teatru. Śladami Arlekina i Pulcinelli)

Nie tylko psikusy Arlekina (Lokalność i mobilność kulturowa teatru. Śladami Arlekina i Pulcinelli)

Propozycja dr Ewy Bal to coś więcej niż tylko solidne i merytoryczne opracowanie wybranego tematu. Teatr i kultura Włoch pasjonują bowiem Bal od wielu lat – zarówno w życiu osobistym, jak i w pracy naukowej. Książka Lokalność i mobilność kulturowa teatru. Śladami Arlekina i Pulcinelli opublikowana przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego daje temu wyraz.

Punktem wyjścia jest włoski teatr dialektalny na czele z dwiema najbardziej rozpoznawalnymi maskami komedii dell’arte, czyli Arlekinem i Pulcinellą, ale jak autorka sugeruje już w drugim członie tytułu swojej książki, przyjęta przez nią metoda badawcza to podążanie śladami. Znaczy to mniej więcej tyle, co odrzucenie założeń a priori na rzecz poszukiwania, zboczenia z głównej drogi i wybierania przykładów dotąd uważanych za niereprezentatywne, marginalne, nieistotne dla oglądu całości.

Dwa główne założenia Bal – jak pisze we wstępie – to: „[…] próba znalezienia klucza do interpretowania w naukowym dyskursie przedstawień kulturowych, określanych w różnych dyskursach jako lokalne, swojskie lub obce” oraz „[…] z drugiej strony podejmuję się śledzenia i opisywania takich uwarunkowań kulturowych, na których przykładzie chcę pokazać ruchomy, mobilny status składników kultury oraz ich zmienne funkcje w nowych kontekstach i czasie”1. Założenia te dosyć jasno pokazują, że badaczka nie stroni od uniwersalistycznego problematyzowania zagadnień związanych z teatrem, przy jednoczesnym operowaniu konkretem, czyli włoskim teatrem dialektalnym w zmiennych kontekstach i w różnym czasie.

W pierwszym rozdziale (Śladami Arlekina) autorka analizuje wybrane elementy komedii dell’arte (głównie postać Arlekina i konkretnych artystów, wcielających się w tę maskę), po to, aby przyjrzeć się procesom przemieszczania się i pozycjonowania spektakli włoskich aktorów wobec zmieniającego się kontekstu. Badaczka zaczyna swoje rozważania od ukazania paradoksu, jaki towarzyszy Arlekinowi. Tłumaczy, że choć powszechnie postać tę kojarzy się z miastem Bergamo, to w rzeczywistości ukształtowała się i po raz pierwszy pojawiła się na scenie w Paryżu pod koniec XVI wieku. Ewa Bal podkreśla także, że przez długi okres aktorzy włoscy nie byli zainteresowani obecnością Arlekina w rodzimych teatrach i na lokalnych scenach, a zaczęli posługiwać się jego postacią dopiero sto lat później, pod koniec XVII wieku. Bal dowodzi zatem, wspierając się sugestiami innych badaczy tematu, że Arlekin – włoski do szpiku kości, zdawać by się mogło – przywędrował do Włoch dopiero w wyniku ogromnej popularności konkretnych włoskich aktorów, którzy wcielali maskę Arlekina w stolicy Francji końca XVII wieku (wylicza tu m.in. Tristano Martinelli, Domenico Biancolelli, Evariste Gherardi).

Drugiemu rozdziałowi (Śladami Pulcinelli) patronuje tytułowy Pulcinella – rubaszny mężczyzna ubrany w białą, przewiązaną w pasie koszulę, stożkowatą białą czapkę i czarną maskę na pół twarzy. Kojarzony z Neapolem, niczym smok wawelski z Krakowem. Jego figura staje się przyczynkiem do myślenia o procesie tworzenia narodowej tradycji teatralnej i jej językowo zróżnicowanego zaplecza. Wcześniej jednak Bal analizuje szczegółowo pojęcie narodu i sposoby konstruowania wspólnoty narodowej. W tej części książki znajdziemy także bardzo ciekawy rozdział o teatrze dialektalnym w telewizji, gdzie autorka rozważa jak kształtuje się lokalność w epoce nowych mediów, w tym właśnie telewizji.

W trzecim rozdziale (Określając miejsce) Bal pochyla się nad problemem kształtowania lokalności teatru i tego, jakie procesy zachodzą w ramach mobilności kulturowej. Omawia tu najpierw przełomowy dla teatru we Włoszech okres kontestacji w latach 60. i 70. XX wieku na przykładzie działań teatralnych Daria Fo, które wychodziły poza instytucjonalną sceną. Autorka opisuje następnie strategie recyklingu tradycji średniowiecznych rybałtów i komedii dell’arte w kontekście aktualnej sytuacji społecznej ówczesnej Italii (walka klasowa, konflikty na tle politycznym). W ostatniej części rozdziału omawia przykłady strategii konstruowania związków spektakli z miejscem na przykładzie współczesnych form włoskiego teatru dialektalnego. Bal skupia się przede wszystkim na tych twórcach, którzy krytycznie odnoszą się do związków krwi i przynależności do danego terytorium, „przedstawiają wyobrażenia o lokalności jako formę kulturowego piętna”2.

Przystępności lektury służy także styl pisania: badaczka serwuje najpierw solidną porcję koncepcji naukowych i terminów głównie z szeroko rozumianej humanistyki, następnie rozkłada definicje na czynniki pierwsze, a na koniec ilustruje swój wywód licznymi przykładami na poparcie wprowadzonych pojęć czy hipotez.

Książkę śmiało można polecić zarówno studentom teatrologii, kulturoznawstwa czy italianistyki, pasjonatom teatru włoskiego, jak i wszystkim, którzy poszukują alternatywy dla formuły pisania całościowych historii teatrów narodowych, bo ta kategoria – zdaniem Ewy Bal – wyczerpała się.

 

Agnieszka Dziedzic, Teatralia Kraków

Internetowy Magazyn Teatralny, numer 207/2017

Ewa Bal

Lokalność i mobilność kulturowa teatru. Śladami Arlekina i Pulcinelli

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Kraków 2017

 

1 E. Bal, Lokalność i mobilność kulturowa teatru. Śladami Arlekina i Pulcinelli, s.11.

2 E. Bal, op. cit., s.277.