Kim on jest, kim jesteśmy my? (Żyd)

Kim on jest, kim jesteśmy my? (Żyd)

Kwestia winy Polaków wobec Żydów stanowi centrum dramatu Artura Pałygi Żyd, który w Teatrze Bagatela wyreżyserował Andrzej Błażewicz. W tekście Pałygi każdy z członków niewielkiej społeczności prowincjonalnego miasta skrywa tajemnice z przeszłości, a do ich ujawnienia doprowadza gość z Izraela…

Scenografia przedstawia pomieszczenie, które w pierwszym skojarzeniu przywodzi na myśl piwnicę, magazyn albo archiwum, ale archiwum prowadzone niestarannie, nieopisane i służące raczej akumulacji dokumentów niż ich porządkowaniu. Scenę z trzech stron otaczają metalowe pułki, na których poustawiana jest masa niewielkich kartonów. Po środku stoi stół otoczony krzesłami, nad nim znajduje się wisząca lampa. Kiedy w takiej przestrzeni pojawiają się kolejni bohaterowie, a z ich rozmów wynika, że są nauczycielami i zjawili się w tym miejscu, żeby odbyć powołaną przez dyrektora w nadzwyczajnym trybie radę pedagogiczną. Sytuacja się komplikuje.

Spektakl Andrzeja Błażewicza opiera się na znanym schemacie wkroczenia obcego do społeczności funkcjonującej od lat w niezmienny sposób. Żyd, który zajmuje pozycję owego obcego, nie pojawia się na scenie, ale sama możliwość jego przybycia doprowadza do transformacji stosunków w obrębie grupy nauczycieli i ujawnienia niewygodnych faktów z ich przeszłości. Błyskawiczna samoorganizacja pracowników szkoły następuje, kiedy dyrektor otrzymuje e-mail, w którym autor prosi o odszukanie w szkolnych dokumentach opowiadania napisanego przez jego ojca – ucznia żydowskiego pochodzenia. Dyrektor, pragnąc zaprezentować się jako człowiek gościnny, postanawia zaprosić do miasta syna dawnego ucznia. Inicjuje nawet akcję nadania szkole imienia Żyda będącego przed wojną właścicielem budynku, w którym obecnie mieści się szkoła.

Decyzje dyrektora powodują, że pozostali bohaterowie – Polonista, Wuefista, Anglistka i Ksiądz – ujawniają swoje „ciemne strony”, są one jednak przedstawiane tak schematyczne jak pokazywane widzom od początku „neutralne” oblicza. Okazuje się, że, myśląca o wyjeździe na Zachód, rozgadana Anglistka, niezbyt rozgarnięty Wuefista-maczo, oazowy Ksiądz i stary Polonista narzekający na kierunek, w którym zmierza świat i ignorowanie zasad gramatyki, skrywają liczne sekrety świadczące o tym, że sprawa „gościa z Izraela” dotyczy ich w sposób bezpośredni. Ktoś ma radykalnie nacjonalistyczne poglądy, ktoś mieszka w odebranej Żydom kamienicy, ktoś w dzieciństwie znęcał się nad żydowskimi kolegami. E-mail z Izraela otwiera puszkę Pandory, do której zaglądają widzowie, a ich oczom ukazuje się dokładnie to, co znają z literatury i kina. Schematyczne są reakcje sprzeciwu wobec nowego patrona szkoły, historie z przeszłości i wypowiadane małym kosztem wyznania win. Drażnią również używane w tautologiczny sposób środki wizualne: kiedy Wuefista wypowiada swój jawnie ksenofobiczny monolog pojawiają się czerwone światła, dzięki którym widzowie nie mają wątpliwości, że dzieje się coś złego, zaś kiedy Polonista wraca do sielskich czasów dzieciństwa, zza jego pleców bije błękitna łuna. Twórcy jednocześnie mnożą konflikty światopoglądowe między bohaterami i nieustannie wprowadzają żarty rozładowujące sytuację, co wzbudza podejrzliwość wobec ich intencji. Trzeba wyjątkowych umiejętności i subtelności, by opowiadać o ważnym problemie związanym z polityką historyczną przy jednoczesnym korzystaniu z chwytów komicznych. Niestety w krakowskim spektaklu owych umiejętności zabrakło. Bolesny temat zginął w natłoku klisz służących przedstawianiu nauczycieli, społeczności małego miasta i bezmyślnie reprodukowanych szkolnych struktur. Jeżeli Żyd ma skłonić publiczność do refleksji nad trudnym i politycznym tematem, to obawiam się, że cel ten nie zostanie osiągnięty. Nie jest tak, że twórcy nie traktują widzów poważnie, ale zbyt małą wagę wydają się przywiązywać do wątków, które decydują się podjąć.

Zuzanna Berendt, Teatralia Kraków

Internetowy Magazyn „Teatralia”, numer 241/2018

Teatr Bagatela w Krakowie

Artur Pałyga

Żyd

reżyseria: Andrzej Błażewicz

dramaturgia: Paweł Sablik

scenografia: Aleksandra Grabowska

reżyseria świateł: Marek Oleniacz

obsada: Michał Kościuk (Dyrektor), Paweł Sanakiewicz (Polonista), Wojciech Leonowicz (Wuefista), Małgorzata Piskorz (Anglistka), Dariusz Starczewski (Ksiądz)

premiera: 27 marca 2018

fot. Piotr Kubic

Zuzanna Berendt – absolwentka wiedzy o teatrze UJ, studentka MISH. W teatraliach od 2014 roku.