Gombrowicz light (Wspomnienia polskie)

Gombrowicz light (Wspomnienia polskie)

Witold Gombrowicz pisał Wspomnienia polskie podczas pobytu w Argentynie w latach 1959 – 1961, w ramach stypendium otrzymanego z funduszy Radia Wolna Europa. Wchodzące w ich skład teksty stanowiły cykl autobiograficznych felietonów przeznaczonych dla szerszego grona polskich odbiorców, których znajomość twórczości autora Ferdydurke była niemal całkowicie ograniczona poprzez działania ówczesnej cenzury. Teksty te nie pojawiły się jednak finalnie w przestrzeni radiowej; zostały odnalezione w archiwum i wydane dopiero po śmierci pisarza. Felietony pod wieloma względami odmienne od pozostałych dzieł Gombrowicza: z założenia przeznaczone do głośnej lektury i nacechowane lekkim, gawędziarskim tonem – stały się wdzięcznym materiałem dla spektaklu dyplomowego absolwentów krakowskiej PWST w reżyserii Mikołaja Grabowskiego.

Dziesięcioro młodych aktorów – zarówno kobiet, jak i mężczyzn – wciela się naprzemiennie w postać młodego pisarza, obserwowanego w różnych etapach swojego życia: od lat dziecięcych, poprzez czasy szkolne, studia, aż po pobyt w Paryżu. W otoczeniu skromnej scenografii, złożonej z mebli i przedmiotów przypominających ziemiański salon, tworzą obraz barwnej rzeczywistości międzywojennej Polski: podwieczorków u kulturalnych ciotek, wielogodzinnych spotkań w warszawskich kawiarniach literackich czy burzliwych wydarzeń politycznych. Przedstawiają także w humorystyczny sposób opisy przemian międzywojennej obyczajowości, obrazowanych na przykładzie zmian w modzie dotyczącej męskiego zarostu. To również często osobiste – choć nieujawniające najbardziej intymnych i bolesnych faktów z życia Gombrowicza, utrzymane raczej w parodystycznym żywiole – opowieści o rodzinie, dojrzewaniu, dezercji w trakcie wojny polsko-bolszewickiej, nieudanym debiucie i poszukiwaniu własnej drogi twórczej. We Wspomnieniach polskich wyrazistym echem odbijają się motywy znane z całej twórczości pisarza: parodystyczny obraz szkoły i ziemiańskiego dworku, stwarzanych przez własną formę nowoczesnych pensjonarek i żwawych parobków, czy znane z Dzienników sceny zaklinania burzy. Motywy te tworzą przyczynek do – ujmowanego w krzywym zwierciadle – psychologicznego portretu młodego autora; w dosłowny zresztą sposób opowiadającego o swoim życiu na kozetce w scenie wykonywanej przez Justynę Janowską.

Grabowski stosuje we Wspomnieniach polskich chwyty reżyserskie znane ze swoich wcześniejszych adaptacji prozy autora Kosmosu. Na scenie obserwować można między innymi odbijanie piłeczek tenisowych zaczerpnięte z Trans-Atlantyku czy pojawiającą się w warszawskiej interpretacji Dziennika oraz krakowskiego Tanga Gombrowicz koncepcję „rozpisania” postaci pisarza na głosy wielu aktorów – przy równoczesnym zachowaniu surowości przestrzeni scenicznej. Sam spektakl, co oczywiste, konfrontuje widza z typowymi problemami pokazu dyplomowego: to w większej mierze szkic, rodzaj pokazu wprawek i umiejętności aktorskich niż zamknięta całość. Każda z postaci wydaje się funkcjonować na scenie niejako oddzielnie, nawiązując relację z innymi jedynie w wybranych momentach: na przykład w scenie przybierania zbiorowej „gęby” w obliczu reakcji na śmierć marszałka Piłsudskiego. Wśród obsady aktorskiej zdecydowanie na pierwszy plan wysuwa się kreacja Pauliny Kondrak, potrafiącej rozbawić publiczność swoim perfekcyjnym naśladowaniem góralskiej gwary czy doprowadzaniem do absurdu (dzięki mistrzowsko opanowanej dykcji) sceny szkolnego dialogu dotykającego kwestii patriotyzmu i stosunku do narodowych świętości.

Nad Wspomnieniami polskimi niemal w każdej ze scen unosi się duch przedwojennych tekstów pisarza: Pamiętnika z okresu dojrzewania, Ferdydurke i Opętanych. Grabowski najwięcej uwagi poświęca pierwszej części wspomnień, marginalizując dołączone do nich w późniejszych wydaniach fragmenty opisujące pobyt na emigracji – Wędrówki po Argentynie. To Gombrowicz „jasny”, niepodejmujący mrocznej, egzystencjalno-filozoficznej tematyki znanej z późniejszych powieści – Pornografii czy Kosmosu. Wspomnienia polskie cechują również dążenia do autoironicznej gry z czytelnikiem i autokreacji. Właśnie te cechy literackiego stylu Gombrowicza zdają się momentami gubić aktorów, niekiedy zbyt gwałtownie przechodzących od nadmiernej trywializacji formy gry do przesadzonej powagi. Zamierzeniem twórców spektaklu staje się wydobycie ze Wspomnień polskich uniwersalnego wymiaru opowieści o blaskach i niepokojach młodości; wyrazu nostalgii za utraconym światem, którego urok nigdy już nie powróci. Grabowski prezentuje na deskach PWST twórczość Gombrowicza w wersji light: uładzonej, lekkiej i przyjemnej w odbiorze, płynnej pod względem wykonania, pozbawionej jednak drugiej strony medalu: perwersji, ambiwalencji i drapieżności.

Aleksandra Naróg, Teatralia Kraków

Internetowy Magazyn „Teatralia”, numer 195/2017

Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna w Krakowie

Witold Gombrowicz

Wspomnienia polskie

spektakl dyplomowy studentów IV roku Wydziału Aktorskiego.

adaptacja tekstu, reżyseria i opracowanie muzyczne: Mikołaj Grabowski
scenografia: Kasia Kornelia Kowalczyk
choreografia: Katarzyna Anna Małachowska
reżyseria światła: Michał Grabowski
asystenci reżysera: Magdalena Žiaková (Erasmus/III r. WRD), Szymon Komarnicki (II r. WRD), Franciszek Szumiński (I r. WRD), Karol Klugowski (I r. WRD)

występują: Klaudia Bełcik, Dominika Feiglewicz, Justyna Janowska, Paulina Kondrak, 
Martin Bogdan, Jan Romanowski, Kacper Lech, Łukasz Szczepanowski, Marcin Sztendel, Marcin Urbanke

premiera: 21 stycznia 2017

fot. materiały PWST

Aleksandra Naróg (ur. 1991 w Gliwicach) – doktorantka na Wydziale Polonistyki UJ, gdzie przygotowuje pracę poświęconą twórczości Witolda Gombrowicza.