Niewolnicza mentalność emigracji
Sławomir Mrożek napisał w 1974 roku niezwykle aktualną do dziś sztukę. Pomimo że zmieniły się czasy, tło obyczajowe i ustrój polityczny, zjawisko emigracji nadal istnieje, choć już w innym charakterze, a obraz emigranta zasadniczo od tamtej pory nie uległ przeobrażeniu. Witold Mazurkiewicz, reżyserując spektakl "Emigranci", świetnie uwydatnił Mrożkowy język.
W ciemnej suterenie bez okien, (XX cieszy się - na świeże powietrze można przecież umrzeć), ciemnej i wilgotnej, mieszka dwóch emigrantów bliżej nieokreślonej narodowości, emigrantów - antagonistów. AA (Jarosław Tomica) to intelektualista przebywający na emigracji politycznej, niemogący powrócić do swojego kraju, zaś XX (Michał Zgiełt) to chłoporobotnik, który wyjechał z kraju, by się dorobić, a następnie powrócić do rodziny i wybudować najpiękniejszy dom w okolicy. Jednak nie wraca, bo szkoda mu na bilet. Jak na ironię losu, związało ich wspólne mieszkanie. Skazani są na swoje towarzystwo, ale i żyją w symbiozie, zależni od siebie, choć nierozumiejący racji tego drugiego - świetnie ukazano tu konflikt między tymi dwoma klasami społecznymi. Ich symbioza polega na jeszcze innej kwestii, XX jest zależny materialnie od AA, gdyż nie płaci za mieszkanie, objada kolegę, bo ciuła każdy grosz na dom. AA znowuż czerpie korzyści z obserwacji XX, korzyści intelektualne, bo chce napisać książkę o niewolniczej mentalności rodaków.
Plakat do spektaklu "Emigranci"
Tych dwóch ludzi, choć łączy wspólne mieszkanie, dzieli olbrzymia przepaść intelektualna i światopoglądowa. Co jakiś czas ciemność sutereny rozjaśniana jest kilkunastoma telewizorami (scenografia - Jarosław Koziara) - szklanymi oknami na świat, z których sączą się komunikaty o tematyce politycznej i rozrywkowej. Szum informacyjny, obietnice i inne. Słyszymy Tuska zapewniającego, że Polska stanie się drugą Irlandią i niedługo zacznie się fala powrotów z emigracji, Kaczyńskiego w słynnej wypowiedzi o czerni i bieli. Na samym początku znowuż mamy ukazanie podobieństwa zachowań godowych małp naczelnych do zachowań ludzkich. Innym ciekawym komunikatem jest piosenka "Macarena" w sąsiedztwie innego słynnego hitu - discopolowego "Mydełka FA". Można uznać to za symbol zacierających się granic, wręcz ich braku, wszechobecnej globalizacji życia.
Cięty język Mrożka bez owijania w bawełnę ukazuje ciężką sytuację "obcego" - emigranta w nieznanym kraju, gdzie obcy nie jest obcym tylko na dworcu centralnym, gdyż tam wszyscy są "inni". Brak zrozumienia, samotność i wielka tęsknota za domem, wyczekiwanie na list, na telefon, na najmniejszą informację. Cały tragizm tej sytuacji ogranicza się do tego, że wrócić nie mogą bądź z obawy przed prześladowaniem, bądź z powodów finansowych. Ważnym problem ukazanym w sztuce jest trudność porozumienia między tą dwójką, nieustanne kłótnie i sprzeczki, podnoszenie głosu, wręcz znęcanie się psychiczne nad tym drugim. Ich życie polega na nieustannej ucieczce, (AA ucieka w alkohol, ucieka przed obowiązkami), a także na nieustannym zawieraniu kompromisów. To życie na nieustannym zakręcie losu.
Tłem dla nieustannej walki i ucieczki jest muzyka, grana na żywo przez wiolonczelistę, siedzącego na widowni. Towarzyszy ona wszystkim decyzjom, słowom, daje chwile na zamyślenie, na zatrzymanie, na percepcję gęstych i rzęsistych słów, padających ze sceny.
Teatr Provisorium i Kompania "Teatr" oraz ich twórczość odznacza się dużą dbałością o słowo - to ono jest zawsze na piedestale, jest najważniejsze. Duet aktorski Tomica - Zgiełt sprawdził się, był dobry, ale raczej bez rewelacji. Po obejrzeniu "Homo Polonicus", miałam nadzieję na powtórkę wspaniałej gry Tomicy. Było dobrze, lepiej niż przeciętnie,ale momentami brakowało iskry, zapalnika. A szkoda, bo dramaty Mrożka zawsze dawały i dają pole do popisu aktorom.
Anna Petynia
Teatralia Lublin
10 kwietnia 2009
Teatr Provisorium i Kompania "Teatr" w Lublinie
Sławomir Mrożek
"Emigranci"
reżyseria: Witold Mazurkiewicz
scenografia: Jarosław Koziara
muzyka: Mariusz Bogdanowicz
obsada: Jarosław Tomica, Michał Zgiełt
premiera: 17 stycznia 2009 r.