Przez mroczne światy męskich fantazji
Realizacja "Opowieści Hoffmanna" przez The Metropolitan Opera potwierdziła, że sztuka Offenbacha to opera fantastyczna, ale nie tylko ze względu na wyznacznik gatunkowy. 19 grudnia 2009 roku bywalcy Filharmonii Łódzkiej mogli się o tym przekonać "live in HD". Jedyna i nieukończona, gdyż komponowana pod koniec życia, opera Offenbacha, okazała się udaną próbą zmierzenia się artysty z tzw. nurtem sztuki wysokiej. Uznanie, jakim od ponad stu lat cieszą się "Opowieści Hoffmanna" dowodzi, iż Offenbach był twórcą o wyjątkowej wrażliwości muzycznej, potrafiącym umiejętnie pogodzić zabawną lekkość z dramatyczno-refleksyjną głębią.
Libretto autorstwa Julesa Barbiera i Michela Carre wywiedzione zostało z opowiadań Ernsta Theodora Amadeusa Hoffmanna. Akcja rozgrywa się w Norymberdze, Monachium i Wenecji. W winiarni Luthra przed audytorium złożonym z młodych mężczyzn, poeta Hoffmann przytacza historię pewnego karła. Opowieść ta gwałtownie przeradza się w pieśń o pięknej śpiewaczce Stelli - o którą Hoffmann musi rywalizować z bogatym urzędnikiem Lindorfem. Następnie roznamiętniony poeta puszcza wodze fantazji i snuje opowieść o swej niespełnionej miłości do trzech kobiet: lalki Olimpii, uduchowionej śpiewaczki - Antonii oraz weneckiej kurtyzany - Giulietty. Miłosne portrety trzech dam w rzeczywistości składają się na obraz ukochanej Stelli. Wyrażone przez bohatera trzy koncepcje miłości (chłopięcej, duchowej oraz cielesnej) łączy motyw tragicznego niespełnienia. Poeta zmuszony jest wyrzec się szczęścia. Miłosny niedosyt jest bowiem jego prawdziwym natchnieniem. W owych podróżach przez mroczne światy męskich fantazji Hoffmannowi towarzyszy, ukryta pod męską szatą, opiekująca się nim muza oraz przybierająca różne postacie figura zła (żartobliwe nawiązanie do wątku faustowskiego).
"Opowieści Hoffmanna"
Reżyser Bartlett Sher, w materiałach wydanych przez MET, wielokrotnie podkreślał, że realizując "Opowieści Hoffmanna" inspirował się twórczością Franza Kafki. Ponadto chcąc dobitniej oddać duchowe rozdarcie bohatera, osadził akcję libretta w latach dwudziestych XX wieku, utożsamiając ten okres z wzmożonym rozwojem psychoanalizy. Wystawione w MET "Opowieści Hoffmanna" w jego reżyserii, stanowią barwną, a zarazem poruszającą realizację tego najważniejszego w dorobku Offenbacha dzieła.
Bogata w szczegóły i pozbawiona amerykańskiego przepychu scenografia doskonale oddała poetykę świata męskich marzeń. Elementy bajkowo-cukierkowej estetyki (wykreowanej przez filmy Disney'a), dobrze komponowały się z akcentami podkreślającymi atmosferę mrocznych pragnień, erotyki i tajemniczości. Dzięki temu oddany został efekt groteskowego przerysowania, tragizmu, psychicznej kafkowskiej alienacji, tworząc koherentną ilustrację mentalnego uwikłania głównego bohatera.
Złożona z lekkich, rytmicznych kompozycji, przeplatanych dramatycznymi akcentami, muzyka Offenbacha wydobyła żartobliwie fantazyjny charakter "Opowieści Hoffmanna", nie tłumiąc przy tym głębi wyrazu tragicznego rozdarcia romantycznego poety.
"Opowieści Hoffmanna"
Obok tenora Josepha Calleji (Hoffmanna) i Kate Lindsey (muzy poety, mezzosopran), zdecydowaną perełką tej realizacji okazała się sopranistka Kathleen Kim - grająca Olimpię. Drobna kobieta, oczarowała swym mocnym i barwnym głosem nowojorsko-łódzką widownię. Ubrana w groteskowy strój lalki-księżniczki, śpiewała, wykonując szereg trudnych gestów i min, naśladując działanie mechanizmu. Pomimo trudnych pozycji, urywanych, gwałtownych zwodów ciałem, ucisku na przeponę, jej śpiew pozostał nieskazitelnie czysty i gładki.
Nie można pominąć faktu, że sama formuła transmisji przedstawienia operowego radykalnie zmieniła sposób odbioru spektaklu. Z jednej strony ekran wyraźnie zredukował u widzów poczucie współuczestnictwa w przedstawieniu. Powstrzymywał publiczność zgromadzoną w Filharmonii od oklasków oraz podobnych oznak interakcji. Z drugiej zaś, transmisja z prezentowanymi w przerwach wywiadami (przybliżającymi problematykę sztuki, proces jej realizacji oraz sylwetki twórców) niosła dla odbiorców wiele udogodnień. Publiczność w sposób dokładny mogła śledzić mimikę, ruch, gesty solistów (docenić ich wysiłek oraz kunszt aktorski), a przez to pełniej odbierać najważniejszy element sztuki operowej - przekaz muzyczno-wokalny - oddany w najlepszej jakości.
Magdalena Dorota Grzybowska
Teatralia Łódź
31 grudnia 2009
The Metropolitan Opera w Nowym Jorku
Jacques Offenbach
"Opowieści Hoffmanna"
reżyseria: Bartlett Sher
scenografia: Michael Yeargan
choreografia: Dou Dou Huang
kostiumy: Catherine Zuber
obsada: Joseph Calleja, Alan Held, Kathleen Kim, Ekaterina Gubanova, Anna Netrebko, Kate Lindsey
dyrygent: James Levine
prapremiera: 10 lutego 1881 r.
premiera w MET: 3 grudnia 2009 r.
Transmisja w Filharmonii Łódzkiej im. Artura Rubinsteina: 19 grudnia 2009 r.