Rola życia
W naturze aktora leży łączenie wielu ról, wielu wcieleń. Czasem przekłada się to na życie - aktor wtedy wychodzi ponad swoją zawodową przestrzeń i szuka innych obszarów spełnienia, odgrywając najczęściej wielką rolę nie tylko na scenie, ale też w teatrze życia. Taką właśnie postacią była Halina Mikołajska, której 20. rocznica śmierci wypada 22 maja.
Kobieta teatru
Szlify aktorskie Mikołajska zdobywała w Państwowej Szkole Dramatycznej przy Starym Teatrze, ukończonej przez nią w 1947 roku. Debiutowała na scenie jako Eurydyka w "Orfeuszu", spektaklu Władysława Woźnika. Kraków miał ponadto okazję podziwiać ją w "Otellu" Szekspira, w "Trzech siostrach" Czechowa czy "Maskaradzie" Iwaszkiewicza. W 1950 Mikołajska przeniosła się do Warszawy. W Teatrze Polskim zasłynęła dwiema rolami: Amelii w "Horsztyńskim" Słowackiego, oraz Ethel w "Juliuszu i Ethel" Kruczkowskiego. Następnym miejscem pracy Mikołajskiej był Teatr Dramatyczny w Warszawie, gdzie wykreowała takie role jak Rachel w "Weselu" Wyspiańskiego czy Stara w "Krzesłach" Ionesco. W tym teatrze miał również miejsce jej reżyserski debiut - spektakl "Iwona, księżniczka Burgunda". W późniejszych latach współpracowała z Teatrem Współczesnym Erwina Axera i Teatrem Narodowym - tam grała między innymi takie role jak: Kasandra w "Agamemnonie" Ajschylosa, Raniewska w "Wiśniowym sadzie" Czechowa, Anna w "Dawnych czasach" Pintera czy Yse w "Punkcie przecięcia" Claudela.
Kobieta filmu
Halina Mikołajska (Paryż, 1987)
fot. Stanisław Fredro-Boniecki
W latach 1953-1962 wykładała w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej. Pojawiła się również w kilku filmach. W "Przy torze kolejowym", filmie Andrzeja Baranowskiego z 1963 roku grała Żydówkę, w "Życiu rodzinnym" Zanussiego z 1970 roku zagrała Ciotkę. Ponadto grała w filmach takich jak "Barwy ochronne", "Wielka miłość Balzaka" czy "Nikt nie woła". Występowała również w Teatrze Telewizji - w "Fedrze" Racine'a z 1967 roku czy "Cudzoziemce" Kuncewiczowej z roku 1970. W latach 1976 - 1981 praktycznie znika ze scen polskich. Dlaczego?
Kobieta opozycji
W latach 70. bowiem zaczęła angażować się w działalność opozycyjną. Podpisała Memoriał 59, działała w Komitecie Obrony Robotników, pomagając tym, których prześladował ówczesny system. Nie kazał on zresztą długo czekać na swoją reakcję - wkrótce zaczęły się w życiu Mikołajskiej szykany i zastraszenia ze strony aparatu państwa. Skończyło się to odsunięciem od pracy od roku 1976 nie mogła występować na scenie i w filmie. Ostatecznie system dopadł ją w nocy z 13 na 14 grudnia 1981; jako internowana znalazła się w Jaworzu, a potem Gołdapi i Darłówku, skąd została zwolniona za sprawą interwencji przyjaciół, między innymi Zbigniewa Raszewskiego czy Kazimierza Dejmka, z którym współpracowała jeszcze w Teatrze Narodowym.
Od tego czasu Mikołajska zajęła się działalnością podziemną - jeździła po Polsce, recytując poezję Wojtyły czy Miłosza, prezentowała monodramy, np. "Historie Jakubowe" wg Tomasza Manna czy monologi z "Medei" Eurypidesa. Zajmowała się również poezją maryjną. Na scenę powróciła już po internowaniu, aczkolwiek nie na długo. Ostatnią jej rolą sceniczną była Maria Schwartz w "Terrorystach" Iredyńskiego. Później pojawiała się już tylko w Teatrze Telewizji. W roku 1954 została uhonorowana Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski; rok 1963 przyniósł Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, a w roku 1971 Komitet do Spraw Polskiego Radia i Telewizji nagrodził ją za role telewizyjne. W 2006 roku przyznano jej pośmiertnie Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski z okazji 30. rocznicy powstania Komitetu Obrony Robotników.
Po prostu kobieta
Prywatnie była żoną Mariana Brandysa. Chwalono ją często za zdolność obdarzenia postaci własnym indywidualizmem, porównując niekiedy do Holoubka, doceniano także jej metody pracy z aktorami. W działalności opozycyjnej za najważniejsze uznawała walkę ze złem, jakie przynosił ustrój, politykę stawiała na drugim miejscu. Na krótko przed śmiercią wzięła udział w pierwszych wolnych wyborach w Polsce. Wielu słów komentarza chyba nie trzeba. Myśląc o aktorce trzeba tylko wspomnieć na jej największą i najprawdziwszą rolę - rolę Haliny Mikołajskiej właśnie, żałując, że tak mało zaznała czasów, o które tak zacięcie walczyła.
Sylwia Grygorowicz
Teatralia Białystok
22 czerwca 2009
20. rocznica śmierci Haliny Mikołajskiej
Bibliografia:
www.culture.pl/pl/culture/artykuly/os_mikolajska_halina [stan z dnia:20.06.09]
www.filmpolski.pl/fp/index.php/11230 [stan z dnia: 20.06.09]
Dariusz Kosiński, Słownik Teatru, Kraków 2006, Wydawnictwo Zielona Sowa.