Inauguracja Reduty
Z placu Teatralnego wchodzimy (...) w prawe skrzydło gmachu pod filarami. Na piętrze wita nas najpierw duża, jasna sala. To foyer Reduty. Następna, za kotarą, to już środkowa z Sal Redutowych, mieszcząca teraz scenę i widownię. Ta widownia jest "ponad śnieg bielsza": białe ściany, biała rama sceniczna, białe balustrady, trzynaście rzędów białych krzeseł, białe kolumny, a powyżej - galeryjka z jednym rzędem krzeseł balkonowych na ścianie przeciwległej do sceny - "istna bombonierka". Po drugiej stronie widowni, znów za kotarą, trzecia sala, służąca za drugie foyer. Mnóstwo wyjść zapasowych. Specjalny pokój dla spóźnialskich, bo po rozpoczęciu przedstawienia żaden ze spóźnionych widzów na widownię wpuszczony nie będzie: koniec odwiecznego zwyczaju, tak denerwującego w "Rozmaitościach". Na zapleczu jedna wspólna garderoba aktorska dla mężczyzn, druga wspólna dla kobiet. Czysto, ciepło, wygodnie. Dalej - pokoik dla wypoczynku aktorów. Idziemy schodami piętro wyżej, gdzie mieści się sekretariat Reduty, którym kieruje młody i utalentowany artysta, p. Józef Poremba-Jaracz. Ów wprowadza nas do dużego jasnego pokoju za sekretariatem, do pokoju z długim stołem pośrodku. Tu odbywają się owe misteria prób czytanych, taką ciekawość już budzące w Warszawie. "Tu nawet - zdradza p. Poremba - odbywa się najważniejszy etap naszej pracy, tu bowiem staramy się wchłonąć w siebie całkowicie ideę utworu, połączyć ją z własną koncepcją, pogłębiając swe poglądy wzajemną dyskusją"1.
Juliusz Osterwa
Redutę założył Juliusz Osterwa wraz z Mieczysławem Limanowskim w 1919 roku. Połączyła ich idea teatru bez gwiazdorstwa i blichtru, a także postać Konstantego Stanisławskiego2. Stworzenie nowego teatru w powojennej Polsce nie było sprawą prostą (głównie ze względów finansowych); z pomocą przyszedł ówczesny dyrektor Teatru Rozmaitości Jan Lorentowicz, który postawił sobie za cel zreformowanie "umiastowionych" teatrów warszawskich. Lorentowicz zapewnił Osterwie i pierwszej kadrze Reduty3 wszelkie wygody: zespół otrzymywał stałe gaże, za darmo mógł korzystać z aktorów, obsługi technicznej i administracyjnej Teatru Rozmaitości. Podobnie było ze wszystkimi warsztatami, kostiumami i kosztami eksploatacyjnymi sal, które zajmowali.
Program nowego teatru zawarł Osterwa w liście do Władysława Orkana: Zamierzamy więc pójść przez gęsty bór polskiej literatury dramatycznej, chcemy przejść naprzód realizm, sztuki pisane prozą, potem opanować wiersz, tak jak się w dramacie rozwijał, tj. Zabłockiego, Fredrę, Słowackiego , Wyspiańskiego, ażeby nareszcie dojść do krainy tych, którymi "Duch rządzi"4.
Reduta - logo
Jedną z pierwszych sztuk, nad którymi rozpoczęto próby w Reducie, było "W małym domku" Rittnera, jednak nie wystawiono jej na inauguracji. Reduta rozpoczęła swą działalność od wystawienia najnowszego dramatu Stefana Żeromskiego pt. "Ponad śnieg". Prapremiera odbyła się 29 listopada 1919 roku, w przedstawieniu grali: Wanda Siemaszkowa, Juliusz Osterwa, Helena Gromnicka, Wanda Osterwina, Jan Kochanowicz, Jan Szymański, Zygmunt Chmielewski i Józef Poremba. "Ponad śnieg" grane było ponad 70 razy bez przerwy, od dnia premiery do połowy lutego5.
Wielką atrakcją nowo otwartej Reduty było umieszczenie sceny na tym samym poziomie co pierwsze rzędy krzeseł. Zlikwidowano też budkę suflera. Zmieniła się też technika gry aktorskiej, stała się bardziej naturalistyczna6. Osterwa wprowadził próby czytane, a okres prób nad sztuką rozciągnął do niespotykanych wówczas rozmiarów7. Z czasem każda rola miała podwójną obsadę, pracowano nad nimi wspólnie. W Reducie wykształciła się gra zespołowa. Następna premiera, "W małym domku", nazywana została już arcydziełem gry zespołowej.
Marta Zembrzuska
Teatralia Warszawa
24 lutego 2010
1 Liński H., Pierwsze polskie studium teatralne. Przed otwarciem teatru Reduta, "Kurier Polski" 23 XI 1919, cyt. za: J. Szczublewski, Pierwsza Reduta Osterwy, Warszawa 1965, s. 29.
2 Osterwa podkreślał, że nie naśladuje Stanisławskiego. Obaj mieli ten sam pomysł na teatr, Stanisławski jedynie wcześniej go zrealizował. Patrz: J. Osterwa, Notatki do wspomnień, "Scena Polska" 1938, z. 2-3, s. 365-366; J. Szczublewski, op. cit., s. 18-19.
3 W skład pierwszej kadry Reduty, poza Juliuszem Osterwą, wchodzili: Wanda Osterwina (żona Osterwy), Mieczysław Limanowski (kierownik zespołu), Józef Poremba i Maria Dulębianka.
4 Korespondencja W. Orkana, rkps 8623, k. 167, Biblioteka Jagiellońska, cyt. za: J. Szczublewski, op. cit. s. 23-24.
5 Inf. za: J. Szczublewski, Ibidem s. 36.
6 Do tego stopnia, że widzowie w ostatnich rzędach mieli problem ze słyszeniem tego, co mówią aktorzy na scenie.
7 Np. próby nad W małym domku rozpoczęły się przed premierą Ponad śnieg, a premierę swoją dramat Rittnera miał dopiero w lutym 1920 roku.
90. rocznica inauguracji Reduty - 29 listopada 2009 r.