Futurysta i nie tylko
Anatol Stern znany jest przede wszystkim jako współautor (obok Brunona Jasieńskiego) manifestu futurystów "Nuż w bżuhu". Niedawno minęła 110. rocznica urodzin tego awangardowego twórcy.
Urodził się w Warszawie w 1899 roku, gdzie chodził do szkoły, po maturze rozpoczął studia na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, których jednak nie ukończył. W listopadzie 1919 roku został oskarżony o bluźnierstwo i zaczął mieć do czynienia z władzami, wstawił się jednak za nim m.in. Stefan Żeromski i inni twórcy, których głosy przeciwko podejrzeniom wobec Sterna zadecydowały o wypuszczeniu go z więzienia.
Anatol Stern
Zadebiutował w 1919 roku zbiorem "Futuryzuje", równocześnie z którym ukazał się jego poemat "Nagi człowiek w śródmieściu". Zarówno w swoich manifestach, jak i tekstach mówił o totalnym wyzwoleniu się z jakichkolwiek tradycji i zwróceniu ku witalizmowi i biologizmowi. Jego teksty miały zabarwienie anarchistyczne. Ze swoim szkolnym kolegą Aleksandrem Watem wydawał "gga" - czasopismo, nazywane "dwumiesięcznikiem prymitywów". Jego twórczość zaczęła szczególnie rozwijać się po 1921 roku - po wydaniu manifestu oraz "Jednodńuwki futurystów", które były również jego udziałem.
Utwory Sterna przez pierwszy okres były buntownicze i awangardowe (np. "Anielski cham" - 1924, "Bieg do bieguna" - 1927), natomiast z czasem stawały się bardziej refleksyjne (jak w tomie "Rozmowa z Apollinem" - 1938). Oprócz wierszy artysta pisał również scenariusze filmowe (np. na podstawie tekstów Żeromskiego), miał także swoje miejsce na polu krytyki filmowej oraz literackiej.
Po 1939 roku Anatol Stern został uwięziony, a następnie wywieziony w głąb Związku Radzieckiego. W 1942 roku dostał się do armii Andersa, z którą przeszedł na Bliski Wschód. W czasach socrealizmu nie było szans na wydawanie twórczości dawnego buntownika, Stern napisał więc dramat "Górnicy", który był zgodny z ówczesnymi "wymogami literackimi" (inne jego dramaty to m.in. "Szkoła geniuszów" - 1933, czy "Aktorzy" - 1954). Po odwilży w 1956 roku pisał biografie oraz eseje, które zaczęły być jednak doceniane dopiero po jego śmierci w 1968 roku.
Anatol Stern był artystą, który swoimi nowatorskimi poglądami zasłużył sobie na miano buntownika i awangardzisty, szczególnie, że był jednym z tych, którzy swoje przekonania manifestowali. Jako zwolennik entuzjazmu wykorzystywał czas, w którym mógł szokować i zwracać się ku myśleniu anarchistycznemu. Będąc natomiast współtwórcą futuryzmu w Polsce, miał niemały wpływ na historię.
Joanna Marcinkowska
Teatralia Zielona Góra
13 lutego 2010
Bibliografia:
1. Antologia polskiego futuryzmu i Nowej Sztuki, Wstęp i komentarz oprac. Zbigniew Jarosiński, wybór i przygotowanie tekstów Helena Zaworska, Wrocław 1978.
2. http://www.culture.pl/pl/culture/artykuly/os_stern_anatol.
110. rocznica urodzin Anatola Sterna - 24 października 2009 r.