Tam, gdzie ukrywa się strach
Franz Kafka, za życia prawie nieznany, po śmierci okrzyknięty jednym z największych prozaików współczesności. Jego opowiadania, w tym najpopularniejszy "Proces", traktują o samotności i wyobcowaniu jednostki, jej zagubieniu i osaczeniu. Nie inaczej jest w opowiadaniu albo raczej w przypowieści "Jama". Spektakl o tym samym tytule, w reżyserii Karela Brožka, choć jest spektaklem popisowym Śląskiego Teatru Lalki i Aktora Ateneum w Katowicach, przeznaczony został dla widzów dorosłych. Można go było obejrzeć drugiego dnia Międzynarodowego Festiwalu Teatrów Lalek "Katowice - Dzieciom".
Choć festiwal stworzony został z myślą o najmłodszych widzach, zawsze w okolicy ich święta, to w repertuarze znaleźć można przedstawienia dla widzów dorosłych, którzy licznie zapełnili przestrzeń Galerii Ateneum.
"Jama" to mroczne studium strachu i lęku, przypowieść o budowaniu miejsca, w którym można się ukryć przed ludźmi i światem. Główny bohater swoje poczynania i myśli wyraża momentami chaotycznym monologiem. W jego zachowaniu widać chęć ucieczki, niepewność i zagubienie. Poszukuje on ciszy i spokoju, dlatego buduje i stale ulepsza swoją jamę. Ale problemy nie znikają, bowiem wciąż musi organizować sobie pożywienie i borykać się z wrogiem, który nie daje mu spokoju. Jama staje się więc tyle miejscem szczęścia i ucieczki bohatera, co jego przekleństwem i udręką.
Spektakl słowackiego reżysera obfitował w nietypowe rozwiązania sceniczne. Pierwszym było rozpisanie monologu głównego bohatera na cztery głosy. Dwie kobiety i dwóch mężczyzn, wszyscy ubrani w czarne stroje, grali tę samą postać "człowieka", gdyż nie zostaje określona jego płeć. Zaangażowanie każdego z aktorów zasługiwało na podziw i uznanie. Ów człowiek tworzył korytarze, labirynty, przy pomocy krzeseł, które zapełniały scenę. Zbite krzesła, ułożone na sobie, przypominały fortecę, przez którą trudno się przebić. Odgradzały od świata pełnego zgiełku, jazgotu i harmidru. Ten świat pozostał na górze, w dole zamieszkały tylko cisza i ciemność.
"Jama"
Dużą rolę w przedstawieniu odgrywały gra świateł i operowanie dźwiękiem. Zmieniające się światła uzewnętrzniały uczucia bohatera, natężenie dźwięku świata zewnętrznego sprawiało, że pragnęło się tej ciszy, której szukał bohater. Operowanie światłem i mrokiem, promienie przebijające się z góry pozwalały bez trudu wyobrazić sobie wnętrze jamy, nory, miejsca ciemnego i odosobnionego. Ciekawym zabiegiem było wykorzystanie instrumentów didgeridoo, które swoim wyglądem przypominały długie tuby. Służyły one do wydobywania rozmaitych dźwięków. Przez nie wysypywał się z góry piasek, kamienie, wydobywał się dym i wylewała woda. Aktorzy operowali światłem z latarek i niekiedy mówili przez mikrofony, co potęgowało klimat wszechobecnej pustki i samotności. Wszystkie zabiegi sceniczne zasługiwały na uwagę, przykuwały wzrok swoją oryginalnością i tworzyły przepiękne widowisko, pełne napięć i emocji.
Opowiadanie Franza Kafki ukazuje człowieka, który pragnie uciec od cywilizacji, świata pełnego ludzi; odizolować się, stworzyć miejsce, w którym czułby się bezpiecznie. I choć wydawałoby się, że jama, którą buduje jest takim właśnie miejscem, to jednak tam również mieszka strach i lęk. Człowiek musi walczyć o przetrwanie, zdobywać pożywnie, polować i walczyć ze zwierzyną. Staje się dziki, pierwotny, upodabnia się do przodków, którzy tysiące lat temu trudnili się tym samym. Problemy jednak nie znikają, stają się tylko inne, prymitywne. Kraina spokoju i marzeń wciąż napawa niepewnością, zagrożeniem i lękiem. Przypowieść praskiego pisarza każe sądzić, iż miejsce idealne nie istnieje, a budować je można tylko w wyobraźni.
Katarzyna Głowacka
Teatralia Śląsk
2 czerwca 2010
Śląski Teatr Lalki i Aktora Ateneum w Katowicach
Franz Kafka
"Jama"
przekład: Jarosław Ziółkowski
reżyseria i adaptacja: Karel Brožek
scenografia: Zbigniew Mędrala
przygotowanie muzyczne: Petr Litvik
obsada: Krystyna Nowińska, Marta Popławska, Piotr Janiszewski, Mirosław Kotowicz
prapremiera: 3 października 2008 r.
9. Międzynarodowy Festiwal Teatrów Lalek "Katowice - Dzieciom".